کپی رایت جزوه در ایران زیر پوشش قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان (مصوب ۱۳۴۸) است و خود قانون «جزوه» را نام برده است. پخش جزوه بدون اجازهٔ مؤلف جرم است و مؤلف می‌تواند شکایت کند. اما پیگیری با شکایت خود او آغاز می‌شود و بدون مدرک اینکه فایل را چه کسی پخش کرده، پرونده معمولاً جلو نمی‌رود.
این متن اطلاعات عمومی است و مشاورهٔ حقوقی نیست. برای یک پروندهٔ واقعی با وکیل متخصص مالکیت فکری مشورت کنید.
قانون کپی رایت جزوه در ایران کدام است؟
قانون اصلی، قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان است. طبق متن قانون در ویکی‌نبشته، دستخط تصویب آن ۲۲ دی ۱۳۴۸ است. بند ۱ ماده ۲ آثار مورد حمایت را این‌طور شروع میکند: «کتاب و رساله و جزوه و نمایشنامه و هر نوشتهٔ دیگر علمی و فنی و ادبی و هنری».
پس لازم نیست جزوه‌تان چاپ شده یا ناشر داشته باشد. یک فایل PDF که خودتان نوشته‌اید هم نوشتهٔ علمی است.
قانون از آن زمان اصلاح‌هایی هم داشته است. برای نمونه ماده ۱۲ در نسخهٔ ثبت‌شده در پایگاه اختبار با عنوان «اصلاحی ۱۳۸۹/۰۵/۳۱» آمده و مدت بهره‌برداری مادی را برای حقوق منتقل‌شده با وصیت یا ارث، پنجاه سال از مرگ پدیدآورنده تعیین میکند. متن اصلی ۱۳۴۸ در همان ماده سی سال می‌گفت. اگر عدد و ماده‌ای برایتان مهم است، همیشه آخرین نسخهٔ اصلاح‌شده را ببینید.
مؤلف جزوه چه حقوقی دارد؟
مؤلف دو دسته حق دارد. حق مادی یعنی اختیار انتشار و فروش اثر، و حق معنوی یعنی ماندن نام او پای اثر و تغییر نکردن آن بدون اجازه.
ماده ۳ قانون حق «انحصاری نشر و پخش و عرضه و اجرای اثر» را برای پدیدآورنده می‌شمارد. یعنی کسی که جزوه را در کانال تلگرام می‌گذارد یا برای دوستانش دست‌به‌دست میکند، سراغ حقی رفته که قانون به مؤلف داده است. ماده ۴ هم می‌گوید حقوق معنوی «محدود بزمان و مکان نیست و غیرقابل انتقال است».
در عمل این حقوق چند کار مشخص را در اختیار شما می‌گذارد:
- تعیین اینکه جزوه کجا و با چه قیمتی عرضه شود
- اجازه یا ممانعت از پخش آن در کانال‌ها و گروه‌ها
- ماندن نام شما به‌عنوان مؤلف روی هر نسخه
- شکایت از کسی که بدون اجازه آن را منتشر کرده
یک استثنا هم هست که معلم‌ها باید بدانند. در تبصرهٔ ماده ۷ آمده که ذکر مأخذ برای جزوه‌هایی که برای تدریس در مؤسسه‌های آموزشی تهیه و تکثیر می‌شوند و جنبهٔ انتفاعی ندارند، الزامی نیست. این استثنا دربارهٔ ذکر مأخذ است، نه اجازهٔ فروش یا پخش گستردهٔ جزوهٔ دیگران.
پخش جزوه بدون اجازه چه مجازاتی دارد؟
ماده ۲۳ قانون برای نشر یا پخش یا عرضهٔ تمام یا بخشی از اثر دیگری بدون اجازه، حبس تأدیبی تعیین کرده است: «بحبس تأدیبی از شش ماه تا سه سال محکوم خواهد شد». صفحهٔ قانون در پایگاه اختبار برای این ماده علامت اصلاحیه نشان نمی‌دهد، اما چون قانون در دهه‌های بعد تغییر کرده، وکیل شما باید متن جاری و رویهٔ دادگاه‌ها را بررسی کند. ما در این مقاله از هیچ حکم دادگاهی حرف نمی‌زنیم و نمی‌گوییم نتیجهٔ یک شکایت چه خواهد شد.
نکتهٔ عملی‌تر در ماده ۳۱ است: «تعقیب بزه‌های مذکور در این قانون با شکایت شاکی خصوصی شروع و با گذشت او موقوف می‌شود». شاکی خصوصی یعنی خود مؤلف. باید خودتان شکایت کنید و اگر بعداً رضایت بدهید، پیگیری متوقف می‌شود. دادستان خودبه‌خود سراغ کانال تلگرامی نمی‌رود.
ایران عضو کنوانسیون برن است؟
بر پایه‌ای که بررسی کردیم، نه. در فهرست اعضای کنوانسیون برن در پایگاه WIPO نام ایران دیده نمیشود. گزارشی در عصر ایران (۶ بهمن ۱۳۹۲) هم می‌گوید ایران پس از سمینار ۱۳۴۶ به هیچ‌یک از قراردادهای بین‌المللی حمایت از مالکیت ادبی و هنری نپیوست و بحث دربارهٔ پیوستن به برن ادامه دارد. دربارهٔ کنوانسیون جهانی حق مؤلف (UCC) به منبع بازی که وضعیت را تأیید کند نرسیدیم، پس چیزی دربارهٔ آن نمی‌نویسیم.
برای مؤلف جزوه، پیامد روزمرهٔ این موضوع روشن است. حمایت اصلی از اثر فارسی شما همین قانون داخلی است و بحث اینکه آثار خارجی در ایران چطور حمایت می‌شوند، موضوع جداست.
چرا قانون هست ولی اجرای آن سخت است؟
فاصلهٔ قانون و عمل را می‌شود دید، حتی اگر نتوان آن را دقیق اندازه گرفت. پژوهشی در نشریهٔ مطالعات حقوقی دانشگاه شیراز (۱۳۹۵) از ۲۰۶ پاسخ‌دهنده، شامل دانشجو، استاد دانشگاه و طلبه، پرسیده است. بیش از نیمی از آن‌ها قانون کپی‌رایت را خوب اجرا نشده می‌دانستند. این نمونه کوچک است و خلاصهٔ مقاله را خواندیم، نه متن کامل را؛ پس آن را نظر گروهی از پاسخ‌دهندگان بدانید، نه آمار کل کشور.
دلیل عملی را خود مؤلف‌ها بهتر می‌دانند. فایلی که در یک کانال پخش شد، چند ساعت بعد در ده کانال دیگر است. به شاکی خصوصی بودن هم دوباره برگردید: وقت، هزینه و پیگیری با شماست. و پیش از همه، باید بدانید چه کسی اولین بار فایل را داد.
چرا مدرک اینکه چه کسی فایل را پخش کرده مهم است؟
شکایت بینام به جایی نمی‌رسد؛ شاکی باید بتواند بگوید از چه کسی شکایت دارد. اگر جزوه را برای صدها نفر فروخته‌اید و فایل بدون مشخصات خریدار فرستاده شده، نسخهٔ نشتکرده به هیچ‌کس وصل نمیشود.
در بایداکس (BuyDocs) هر خریدار نسخهٔ واترمارک‌دار خودش را با مشخصات همان خریدار میگیرد. اگر نسخه‌ای بیرون رفت، مؤلف می‌تواند ببیند از کدام خریدار آمده است. این سرنخ مشخص میکند فایل از دست چه کسی خارج شده، اما اینکه دادگاه آن را چقدر معتبر بداند یا چه روندی لازم است، پرسشی برای وکیل است و ما دربارهٔ آن ادعایی نمی‌کنیم. جزئیات مسیر شناسایی را در شناسایی کسی که فایل را پخش کرده نوشته‌ایم.
پیش از مراجعه به وکیل چه چیزهایی را جمع کنید؟
این فهرست توصیهٔ عملی است، نه الزام قانونی. وکیل شما تعیین میکند چه چیزی در پرونده به کار می‌آید.
- نسخهٔ منتشرشده را ذخیره کنید و نشانی کانال یا صفحه، تاریخ و نام پخشکننده را یادداشت کنید.
- فایل اصلی جزوه و تاریخ تولید آن را نگه دارید.
- سابقهٔ فروش و خریداران را کنار هم بگذارید.
- اگر نسخهٔ واترمارک‌دار بود، تطبیق مشخصات روی فایل با فهرست خریداران را ثبت کنید.
- پیش از هر شکایت یا تهدید، با وکیل متخصص مالکیت فکری مشورت کنید.
برای جلوگیری از شروع ماجرا، ۵ راهکار عملی برای جلوگیری از پخش جزوه در تلگرام و صفحهٔ راهنمای بایداکس را هم ببینید.
سوالات متداول
آیا کپی رایت جزوه در ایران شامل جزوهٔ من هم می‌شود؟
بله، چون بند ۱ ماده ۲ قانون ۱۳۴۸ جزوه را صریحاً در فهرست آثار مورد حمایت آورده است. جزوهٔ فروخته‌شده یا رایگان فرقی ندارد، به شرط اینکه اثر خود شما باشد. جزئیات هر مورد را وکیل بررسی میکند.
آیا می‌شود از کسی که جزوه را پخش کرده شکایت کرد؟
بله، ماده ۲۳ نشر یا پخش اثر دیگری بدون اجازه را جرم دانسته و ماده ۳۱ می‌گوید پیگیری با شکایت شاکی خصوصی آغاز می‌شود. روند دقیق و نتیجه به پرونده بستگی دارد و باید از وکیل پرسید.
مجازات پخش جزوه طبق قانون ۱۳۴۸ چیست؟
ماده ۲۳ متن اولیهٔ قانون «حبس تأدیبی از شش ماه تا سه سال» را برای نشر یا پخش بدون اجازه تعیین کرده است. چون قانون بعدها اصلاح شده، آخرین متن و رویهٔ دادگاه‌ها را از وکیل بپرسید.
ایران عضو کنوانسیون برن است؟
در فهرست اعضای کنوانسیون برن در پایگاه WIPO نام ایران دیده نمیشود و گزارش عصر ایران هم بحث الحاق را ادامه‌دار می‌داند. منبع بازی برای وضعیت UCC پیدا نکردیم و دربارهٔ آن نظری نمی‌دهیم.
آیا واترمارک خریدار در شکایت کمک میکند؟
واترمارک نشان میدهد نسخهٔ نشتکرده متعلق به کدام خریدار است و بدون آن اصلاً نمیشود پخشکننده را مشخص کرد. اینکه دادگاه چه وزنی به آن بدهد، موضوعی برای مشورت با وکیل است.
اگر جزوهای میفروشید که نمیخواهید بینام و نشان پخش شود، با شروع فروش در بایداکس هر خریدار نسخهٔ خودش را میگیرد؛ پاسخ پرسشهای رایج را در سوالات متداول ببینید. برای هر اقدام حقوقی، پیش از هر چیز با یک وکیل متخصص مالکیت فکری مشورت کنید.