گرانی کاغذ و قیمت کتاب به‌هم گره خورده‌اند: کاغذ سهم بزرگی از هزینهٔ تولید است و بیشترِ آن وارداتی است، پس هر جهش ارز یا گره در تأمین ارز کاغذ، با ضریبی چندبرابر روی قیمت پشت جلد می‌نشیند. نتیجه، تیراژهای کوچک‌تر و مشتری کمتر است و مؤلف از قیمت پشت جلد معمولاً حدود ۱۰ درصد را دریافت می‌کند.
این نوشته با اعداد منتشرشده نشان میدهد زنجیره چطور کار می‌کند و چرا برای بعضی مؤلفان، فروش مستقیم فایل دیجیتال حساب دیگری دارد. اگر دنبال مقایسهٔ مسیر ناشر و فروش مستقیم هستید، ناشر یا فروش مستقیم؟ راهنمای مؤلفان را هم ببینید. اینجا فقط دربارهٔ هزینه‌ها و قیمت‌ها حرف می‌زنیم.
چرا کتاب در ایران گران شده است؟
کتاب گران شده چون هزینهٔ مواد اولیه، به‌ویژه کاغذ، با نرخ ارز بالا رفته و ناشران قیمت پشت جلد را روی هزینهٔ تولید ضرب می‌کنند. داده‌های خانهٔ کتاب و ادبیات ایران این جهش را نشان میدهد.
بر پایهٔ گزارش تجارت‌نیوز از آمار خانهٔ کتاب، قیمت هر صفحهٔ کتاب از ۲۷۷ تومان در سال ۱۴۰۰ به ۱٬۱۸۲ تومان در فروردین ۱۴۰۳ رسید. رشد قیمت صفحه در سال ۱۴۰۲ حدود ۵۹٫۲ درصد بود.
میانگین قیمت یک کتاب هم در همین بازه بالا رفت. طبق گزارش روزنامهٔ تعادل، میانگین سال ۱۴۰۲ حدود ۱۲۴ هزار تومان بود و در مهر ۱۴۰۳ به حدود ۱۹۵ هزار تومان رسید. در بهار ۱۴۰۱ همین میانگین، طبق آمار منتشرشدهٔ دنیای اقتصاد، ۷۷٬۰۴۵ تومان (۷۷۰٬۴۵۴ ریال) بود.
نکتهٔ نمودار اول: میانگین قیمت یک کتاب از حدود ۷۷ هزار تومان در بهار ۱۴۰۱ به حدود ۱۹۵ هزار تومان در مهر ۱۴۰۳ رسید، یعنی بیش از دو برابر؛ و قیمت یک بند کاغذ از اردیبهشت ۱۴۰۲ تا ۱۴۰۵ حدود ۴٫۲ برابر شد.
گرانی کاغذ چقدر است و ارز ترجیحی چه نقشی دارد؟
کاغذ در ایران بیشتر وارداتی است و قیمتش مستقیم به نرخ ارز وابسته است؛ در سال‌های اخیر ارز ترجیحی ۴٬۲۰۰ تومانی برای آن اعمال و بارها قطع و وصل شده است. هر بار که تأمین ارز کند شده، قیمت در بازار آزاد بالا رفته است.
ارز ترجیحی یعنی دلاری که دولت با نرخ پایین‌تر از بازار برای واردات کالاهای اساسی میدهد. طبق گزارش اعتمادآنلاین (اردیبهشت ۱۴۰۰)، تخصیص ارز ۴٬۲۰۰ تومانی برای کاغذ نخستین بار در سال ۱۳۹۸ اجرا، در ۱۳۹۹ متوقف و در ۱۴۰۰ دوباره آغاز شد.
در اردیبهشت ۱۴۰۲، گزارش قفل دلار بر صنعت کاغذ نوشت بیش از دو ماه بود که ارز واردات کاغذ تخصیص نیافته و نرخ دلار در بازار حدود ۴۰ هزار تومان بود. همان گزارش بیش از ۸۵ درصد نیاز کاغذ کشور را وارداتی می‌دانست و قیمت یک بند (۵۰۰ برگ) کاغذ تحریر ۷۰×۱۰۰ را از ۱٬۳۲۰٬۰۰۰ به ۱٬۴۵۰٬۰۰۰ تومان نوشت.
در گزارش ایبنا از سال ۱۴۰۵، همان نوع کاغذ (۷۰ گرم، ۷۰×۱۰۰) بندی ۶٬۱۰۰٬۰۰۰ تومان قیمت خورده و کاغذ ۸۰ گرم ۸٬۸۰۰٬۰۰۰ تومان. از هزینه‌های دیگر چاپخانه هم می‌توان نام برد:
- زینک دوورقی: ۴۳۰ تا ۴۴۰ هزار تومان
- زینک چهارورقی: ۸۰۰ تا ۸۵۰ هزار تومان
- جوهر رنگی گلاسهٔ ایرانی: حدود ۱٬۳۲۰٬۰۰۰ تومان در هر کیلوگرم
دربارهٔ تعرفه: در سال ۱۳۹۵ اتحادیهٔ ناشران با افزایش تعرفهٔ واردات کاغذ از ۵ به ۱۰ درصد مخالفت کرد. استدلال‌شان این بود که کارخانه‌های داخلی فقط حدود ۲۵ درصد مصرف را تأمین می‌کنند. اعداد تعرفهٔ امروز را در منبع معتبری نیافتیم و به همین دلیل نمی‌آوریم.
چرا گرانی کاغذ به‌جای یک برابر، چند برابر روی قیمت کتاب می‌نشیند؟
چون ناشران قیمت پشت جلد را با ضریب از هزینهٔ تولید حساب می‌کنند. عبدالعظیم فریدونی (مدیر انتشارات مهرابِ قلم) در سال ۱۳۹۴ به ایبنا گفت هزینهٔ تولید معمولاً در ۲٫۵ ضرب می‌شود. به گفتهٔ او کاغذ حدود ۴۰ تا ۵۰ درصد هزینهٔ تولید است.
یعنی اگر هزینهٔ کاغذ یک ریال بالا برود، قیمت پشت جلد حدود ۲٫۵ ریال بالا می‌رود. این فرمول گفتهٔ یک ناشر است و همهٔ ناشران لزوماً همین ضریب را به کار نمی‌برند.
گرانی کتاب چه اثری بر تیراژ و فروش گذاشته است؟
گران‌شدن کتاب، تیراژ و تقاضا را هم‌زمان پایین آورده است. ناشر کتاب کوچک‌تر چاپ می‌کند تا سرمایه‌اش در انبار نماند و خواننده هم کمتر می‌خرد.
طبق گزارش تعادل، مجموع شمارگان سالانهٔ کتاب از ۱۵۸ میلیون نسخه در سال ۱۳۹۲ به ۱۰۳ میلیون نسخه در سال ۱۴۰۲ رسید؛ حدود ۳۵ درصد کمتر. میانگین شمارگان هر عنوان در مهر ۱۴۰۳ حدود ۹۶۸ نسخه بود.
وضع بعدتر بدتر هم شده است. در گزارش تعادل (بهمن ۱۴۰۴)، یک مدیر نشر گفت تیراژها از حدود ۵۰۰ نسخه سه سال پیش به ۳۰۰ نسخهٔ پارسال و اکنون ۱۵۰ تا ۲۰۰ نسخه رسیده و بعضی کتاب‌ها کمتر از ۱۰۰ نسخه چاپ می‌شوند. این گفتهٔ یک ناشر است، نه آمار رسمی.
سهم مؤلف از قیمت کتاب چقدر است؟
در مدل سنتی، مؤلف حدود ۱۰ درصد قیمت پشت جلد را به‌عنوان حقالتألیف می‌گیرد. تازه‌کارها گاهی ۵ درصد یا کمتر می‌گیرند و مؤلفان شناخته‌شده تا ۱۵ درصد.
مقالهٔ سهم نویسندهٔ ایرانی از بازار کتاب (دنیای اقتصاد، ۱۳۹۵) سهم‌ها را چنین نوشته است:
- ناشر: حدود ۲۵ درصد (پس از کسر هزینه‌ها)
- پخش: حدود ۲۰ درصد
- کتابفروش: حدود ۲۰ درصد
- مؤلف یا مترجم: حدود ۱۰ درصد
فریدونی در مثال خود (هزینهٔ تولید ۱۰ و قیمت پشت جلد ۲۵ واحد) حقالتألیف را حدود ۱۰ درصد، تخفیف کتابفروشی و پخش را ۳۰ تا ۴۰ درصد، هزینهٔ سربار و سود ناشر را ۱۰ درصد و هزینهٔ تولید را ۴۰ درصد می‌داند.
دو منبع، دو شیوهٔ حساب‌کردن‌اند، اما در یک چیز هم‌نظرند: سهم مؤلف حدود یک‌دهم است. دنیای اقتصاد مثال گرفته بود که رمانی ۳۵۰ صفحه‌ای با تیراژ هزار نسخه و قیمت ۲۵ هزار تومان، حدود ۲٫۵ میلیون تومان برای نویسنده درآورد؛ یعنی چند ماه کار در ازای مبلغی کم.
نکتهٔ نمودار دوم: در چاپ سنتی ۱۰ درصد قیمت پشت جلد به مؤلف میرسد، در حالی که در فروش مستقیم دیجیتال در بایداکس ۷۰ درصد هر فروش به کیف پول فروشنده می‌رود.
فروش مستقیم PDF با کتاب چاپی چه فرقی در هزینه دارد؟
فایل دیجیتال کاغذ، چاپ، زینک، صحافی، انبار، پخش و کتابفروشی ندارد، پس تقسیم قیمت ساده‌تر می‌شود. فروش مستقیم یعنی مؤلف لینک صفحهٔ محصول خودش را برای خواننده می‌فرستد و بدون واسطهٔ فیزیکی می‌فروشد.
در بایداکس (BuyDocs) فروشنده ۷۰ درصد هر فروش را در کیف پولش می‌گیرد و ۳۰ درصد کارمزد بایداکس است. محصول رایگان کارمزد ندارد. این ۷۰ درصد از قیمتی است که خودِ فروشنده تعیین می‌کند.
یک مثال فرضی برای روشن‌شدن حساب (این اعداد داده نیستند، فقط فرض‌اند): قیمت هر دو نسخه ۲۰۰ هزار تومان باشد. در چاپ سنتی با ۱۰ درصد، سهم مؤلف از هر نسخه ۲۰ هزار تومان است. در فروش مستقیم با ۷۰ درصد، ۱۴۰ هزار تومان.
نکتهٔ نمودار سوم: در این مثال فرضی، درآمد مؤلف از هر نسخه در مسیر مستقیم هفت برابر مسیر چاپی است؛ البته تعداد خریداران در دو مسیر یکسان نیست.
این مقایسه چه محدودیت‌هایی دارد؟
- ناشر کار ویرایش، مجوز، شابک و حضور در کتابفروشی‌ها را هم انجام میدهد؛ فروش مستقیم این‌ها را ندارد.
- جزوهٔ کنکور و دانشگاهی معمولاً به کتابفروشی نیاز ندارد و مخاطبش آنلاین است.
- فایل دیجیتال خطر پخش غیرمجاز دارد. راه‌حل در جلوگیری از پخش جزوه در تلگرام آمده؛ بایداکس به هر خریدار نسخهٔ واترمارک‌دار با مشخصات خودش میدهد تا در صورت نشت بتوانید ردش را بگیرید.
وقتی کاغذ گران است، مؤلف چه کارهایی می‌تواند بکند؟
مؤلف می‌تواند ریسک را از دوش خودش بردارد و دو مسیر را کنار هم بسنجد. این چک‌لیست کمک می‌کند:
- قرارداد ناشر را بخوانید: حقالتألیف بر چه مبنایی حساب می‌شود، تیراژ چاپ‌شده یا نسخه‌های فروخته‌شده؟
- بپرسید تیراژ چند نسخه است و چند نسخهٔ آن به شما تعلق می‌گیرد.
- قیمت پشت جلد پیشنهادی را با قدرت خرید مخاطبتان بسنجید.
- برای محتوایی که به‌روز می‌شود (جزوه، نمونه‌سؤال)، نسخهٔ دیجیتال را هم در نظر بگیرید.
- اگر فایل می‌فروشید، قیمت را با در نظر گرفتن ۷۰ درصد سهم خودتان تعیین کنید.
برای شروع فروش دیجیتال، راهنمای بایداکس و پرسش‌های متداول را ببینید.
سوالات متداول
دلیل گرانی کتاب چیست؟
دلیل اصلی گرانی کتاب، افزایش هزینهٔ کاغذ وارداتی، زینک و جوهر به‌دلیل نرخ بالای ارز و ضریب قیمت‌گذاری ناشران است. کاغذ حدود ۴۰ تا ۵۰ درصد هزینهٔ تولید است و هزینهٔ تولید در ضریبی مثل ۲٫۵ ضرب می‌شود. به همین دلیل جهش کاغذ شدیدتر روی پشت جلد می‌نشیند.
سهم مؤلف از قیمت کتاب چند درصد است؟
در مدل رایج، سهم مؤلف از قیمت پشت جلد حدود ۱۰ درصد است. این عدد برای تازه‌کارها تا ۵ درصد و برای مؤلفان شناخته‌شده تا ۱۵ درصد گزارش شده است. در قرارداد باید روشن شود که درصد بر چه مبنایی حساب می‌شود.
آیا گرانی کاغذ تیراژ کتاب را کم کرده است؟
بله، مجموع شمارگان سالانهٔ کتاب بین ۱۳۹۲ و ۱۴۰۲ از ۱۵۸ به ۱۰۳ میلیون نسخه رسید و ناشران در ۱۴۰۴ از تیراژهای ۱۵۰ تا ۲۰۰ نسخه‌ای گفتند. گرانی کاغذ را عامل مهمی می‌دانند، اما تنها عامل نیست.
آیا فروش مستقیم PDF برای مؤلف سود بیشتری دارد؟
از نظر سهم از هر فروش، بله: در بایداکس ۷۰ درصد هر فروش به فروشنده میرسد، در حالی که حقالتألیف چاپی حدود ۱۰ درصد است. اما سود کل به تعداد خریداران بستگی دارد و ناشر خدمات دیگری هم میدهد.
آیا برای فروش PDF باید کتاب را چاپ کنم؟
نه، برای فروش دیجیتال نیازی به چاپ، شابک یا کتابفروشی نیست و کافی است فایل خود را در صفحهٔ محصول بگذارید. اگر قصد انتشار رسمی با ناشر دارید، مسیرش جداست و باید قرارداد را بخوانید.
اگر جزوه یا کتاب دارید و می‌خواهید بدون هزینهٔ کاغذ و چاپ بفروشید، در بایداکس فروشنده شوید. با کد BUYDOCS یک ماه بدون کارمزد شروع کنید.