برای فروش کتاب الکترونیکی سه کار اصلی لازم است: یک فایل PDF حرفه‌ای با فونت‌های جاسازی‌شده و جلد مرتب، یک مسیر فروش که پرداخت و تحویل فایل را خودکار کند، و راهی برای ردیابی نسخه‌ها اگر کتاب در کانال‌ها پخش شد. مؤلف میتواند این مسیر را مستقیم و بدون واسطه برود یا از ناشر کمک بگیرد.
در این راهنما قدم‌به‌قدم می‌بینیم یک مؤلف یا ناشر کوچک چطور کتاب الکترونیکی‌اش را آماده، قیمت‌گذاری و منتشر می‌کند. اگر هنوز بین ناشر و فروش مستقیم مردد هستید، مقالهٔ ناشر یا فروش مستقیم؟ راهنمای مؤلفان را هم ببینید؛ اینجا بیشتر روی خود کار عملی تمرکز داریم.
کتاب الکترونیکی چیست و چه فرقی با کتاب چاپی دارد؟
کتاب الکترونیکی (ایبوک) یعنی متن کتاب در قالب یک فایل دیجیتال، معمولاً PDF، که خواننده روی گوشی، تبلت یا رایانه می‌خواند. هزینهٔ چاپ، انبار و پخش ندارد و بعد از انتشار، تکثیرش تقریباً رایگان است.
همین ویژگی دو روی سکه دارد. از یک طرف مؤلف میتواند بدون تیراژ و بدون انتظار در صف چاپ بفروشد. از طرف دیگر کپی کردن فایل هم آسان است، پس باید از همان ابتدا به محافظت از آن فکر کنید. دربارهٔ ریشهٔ هزینه‌ها و سهم مؤلف از کتاب چاپی، در گرانی کاغذ و قیمت کتاب: سهم واقعی مؤلف توضیح داده‌ایم و اینجا تکرارش نمی‌کنیم.
PDF کتاب الکترونیکی را چطور آماده کنیم؟
فایل خوب یعنی فایلی که روی هر دستگاهی همان‌طور دیده شود که شما طراحی کرده‌اید. این چک‌لیست را قبل از خروجی گرفتن بررسی کنید:
- فونتها را جاسازی (Embed) کنید. جاسازی فونت یعنی خود فایل فونت داخل PDF قرار بگیرد. به گفتهٔ ویکی‌پدیا، این کار باعث میشود سند حتی روی دستگاهی که آن فونت را ندارد، یکسان نمایش داده شود. در Word و بیشتر نرم‌افزارهای صفحه‌آرایی، گزینهٔ جاسازی در تنظیمات خروجی PDF هست.
- مجوز فونت را بخوانید. همان منبع یادآوری می‌کند که جاسازی یعنی فایل فونت همراه سند پخش میشود و همین موضوع مسئلهٔ مجوز فونت را مطرح می‌کند. فونت‌های رایگان با مجوز روشن انتخاب کنید.
- جلد و صفحهٔ عنوان بسازید. صفحهٔ اول باید نام کتاب، نام مؤلف و سال انتشار را نشان دهد. صفحهٔ بعد را برای اطلاعات نشر و یادداشت حقوقی بگذارید.
- فهرست مطالب و بوکمارک اضافه کنید. خوانندهٔ موبایل با فهرست قابل کلیک سریع‌تر به فصل موردنظر می‌رسد.
- حاشیه و اندازهٔ متن را روی گوشی آزمایش کنید. صفحهٔ A5 معمولاً روی موبایل خواناتر از A4 است.
- فایل را روی دو سه دستگاه باز کنید. حروف چسبیده، اعداد و علائم نگارشی فارسی را حتماً ببینید.
- حجم را معقول نگه دارید. تصاویر را پیش از قرار دادن در کتاب فشرده کنید تا دانلود برای خریدار طولانی نشود.
اگر کتاب چند بخش دارد، می‌توانید هر بخش را جدا آماده کنید؛ در بایداکس (BuyDocs) هر محصول میتواند یک یا چند PDF داشته باشد.
حقوق مؤلف در فروش کتاب الکترونیکی چیست؟
قانون حمایت از حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان (مصوب ۱۳۴۸، با اصلاحات بعدی) پایهٔ حقوق شما است. بر اساس متن این قانون در ویکی‌نبشته این نکته‌ها برای مؤلف مهم‌اند:
- مادهٔ ۳: حق انحصاری نشر، پخش و عرضهٔ اثر با پدیدآورنده است.
- مادهٔ ۴: حقوق معنوی پدیدآورنده محدود به زمان و مکان نیست و قابل انتقال نیست.
- مادهٔ ۵: پدیدآورنده میتواند استفاده از حقوق مادی خود را به دیگری واگذار کند. پس اگر با ناشری قرارداد می‌بندید، دقیق بخوانید که کدام حق، برای چه قالبی و تا چه مدتی واگذار میشود.
- مادهٔ ۱۲ (اصلاحی ۱۳۸۹): برای حقوق مادی‌ای که به وصیت یا ارث منتقل میشود، مدت استفاده از تاریخ مرگ پدیدآورنده پنجاه سال است (متن اصلاحی در عدالت‌سرا).
- مادهٔ ۲۳: نشر و پخش اثر دیگری بدون اجازه، طبق این ماده مجازات حبس از شش ماه تا سه سال دارد.
این فهرست توصیهٔ حقوقی نیست و فقط مرور موادی است که خواندیم. برای قراردادهای مهم از وکیل حوزهٔ مالکیت فکری مشورت بگیرید.
آیا کتاب الکترونیکی شابک می‌خواهد؟
شابک (شابک = شمارهٔ استاندارد بین‌المللی کتاب) شناسه‌ای است که در ایران خانهٔ کتاب صادر می‌کند. عصر ایران در سال ۱۳۹۳ گزارش داد که خانهٔ کتاب از ۱۳۷۲ مدیریت صدور شابک را بر عهده دارد. دربارهٔ لزوم شابک برای کتاب الکترونیکی منبع رسمی‌ای که بتوانم ارجاع بدهم پیدا نکردم؛ پیش از انتشار از خانهٔ کتاب یا ناشر بپرسید.
کتاب الکترونیکی را کجا بفروشیم؟
مؤلف مستقل معمولاً بین سه مسیر انتخاب می‌کند. هر کدام مزیت و هزینهٔ خودش را دارد.
فروش از طریق ناشر
- مزیت: ویرایش، طراحی و بازاریابی را ناشر انجام می‌دهد.
- هزینه: سهم مؤلف کمتر است و حق انتشار دیجیتال باید در قرارداد جدا و روشن بیاید.
- مناسب برای: مؤلفی که مخاطب کمی دارد و تجربهٔ انتشار می‌خواهد.
فروش در برنامه‌ها و پلتفرم‌های کتاب الکترونیکی
- مزیت: مخاطب عمومی کتاب‌خوان و فروشگاه آماده دارند.
- هزینه: رقابت با هزاران عنوان دیگر و شرایط و درصد سهم هر پلتفرم؛ قبل از ثبت، قرارداد را بخوانید.
- مناسب برای: کتاب عمومی که می‌خواهد در جست‌وجوی کتاب‌خوان‌ها دیده شود.
فروش مستقیم با لینک فروش
- مزیت: مخاطب را خودتان دارید، قیمت و تخفیف دست شماست و مشتری مستقیم به شما می‌رسد.
- هزینه: معرفی کتاب به عهدهٔ خودتان است؛ باید مخاطب داشته باشید یا بسازید.
- مناسب برای: مؤلفی با کانال تلگرام، صفحهٔ اینستاگرام، دانشجو، شاگرد یا خوانندهٔ وفادار.
بایداکس برای مسیر سوم ساخته شده است. شما با شمارهٔ موبایل وارد پنل فروشنده می‌شوید، PDF را بارگذاری می‌کنید و لینک صفحهٔ محصول را در کانال یا پست خود می‌گذارید. بایداکس فروشگاه عمومی ندارد؛ خریدار از لینک شما می‌آید. مراحل کار را در راهنمای بایداکس ببینید.
قیمت کتاب الکترونیکی را چطور تعیین کنیم؟
قیمت خوب از هزینهٔ چاپی که ندارید شروع نمی‌شود، از ارزشی شروع میشود که خواننده می‌گیرد. چند راهنمای ساده:
- با کتاب چاپی مقایسه کنید. نسخهٔ دیجیتال معمولاً از نسخهٔ چاپی ارزان‌تر عرضه میشود، چون هزینهٔ چاپ و حمل ندارد. اگر کتاب چاپی هم دارید، قیمت را طوری بگذارید که با آن رقابت نکند.
- ارزش کاربردی را در نظر بگیرید. کتاب تخصصی یا آموزشی که مهارت مشخصی یاد می‌دهد، بیشتر از رمان عمومی قابل قیمت‌گذاری است.
- از نمونهٔ رایگان استفاده کنید. چند صفحهٔ اول را رایگان بدهید تا خواننده سبک نوشته را ببیند.
- قیمت را یک بار آزمایش کنید. دو هفته با یک قیمت بفروشید، بعد تغییر دهید و نتیجه را مقایسه کنید.
مثال محاسبه (فرضی): کتاب با قیمت ۱۰۰٬۰۰۰ تومان را در نظر بگیرید. اگر کارمزد پلتفرم ۳۰ درصد باشد، سهم شما ۷۰٬۰۰۰ تومان از هر فروش است. در بایداکس همین الگو برقرار است: ۳۰ درصد هر فروش با بایداکس و ۷۰ درصد به کیف پول فروشنده می‌رود؛ محصول رایگان هم کارمزدی ندارد. این عدد فقط برای نمونه آمده و قیمت واقعی را شما تعیین می‌کنید.
فایل را چطور به خریدار تحویل دهیم؟
بهترین تحویل، تحویل خودکار و فوری بعد از پرداخت است. ارسال دستی در پیام‌رسان زمان می‌برد، خطا دارد و کنترل شما را بر فایل از بین می‌برد.
در بایداکس خریدار بعد از پرداخت آنلاین همان لحظه نسخهٔ اختصاصی خودش را دانلود می‌کند و سهم شما به کیف پولتان اضافه میشود. اگر محصول نیاز به اطمینان از هویت خریدار دارد، احراز هویت اختیاری هم وجود دارد. پرسش‌های رایج دربارهٔ فرایند را در سوالات متداول بایداکس می‌توانید بخوانید.
چطور از کتاب الکترونیکی در برابر پخش غیرمجاز محافظت کنیم؟
محافظت یعنی هر نسخه را قابل ردیابی کنید، نه این‌که فایل را غیرقابل کپی کنید. روش دوم عملاً پایدار نیست، چون هر فایلی که به دست خواننده برسد را میشود کپی کرد.
واترمارک اختصاصی یعنی مشخصات خریدار روی هر نسخهٔ او درج شود. در بایداکس هر خریدار نسخهٔ واترمارکدار با اطلاعات خودش می‌گیرد؛ اگر فایلی در کانال‌ها پخش شد، می‌توانید بفهمید از کدام خریدار درز کرده است. نسخهٔ رایگان هم مهر بایداکس را روی چند صفحهٔ اول دارد.
برای شیوه‌های عملی دیگر، جلوگیری از پخش جزوه در تلگرام: ۵ راهکار عملی را بخوانید؛ همین روش‌ها برای کتاب هم کاربرد دارند. هشدار حقوقی در صفحهٔ اول کتاب هم کمک می‌کند، چون طبق مادهٔ ۲۳ قانون که بالاتر آمد، نشر بدون اجازه جرم است.
الگوی پیام برای معرفی کتاب
برای کانال خود می‌توانید این پیام کوتاه را به کار ببرید:
کتاب «نام کتاب» حالا به‌صورت PDF منتشر شد. نسخهٔ شما با نام خودتان ثبت میشود. برای خرید و دانلود فوری، روی لینک زیر بزنید.
سوالات متداول
فروش کتاب الکترونیکی بدون ناشر ممکن است؟
بله، مؤلف میتواند بدون ناشر و با یک لینک فروش، کتاب الکترونیکی خود را مستقیم به خوانندگان بفروشد، به شرطی که حقوق مادی اثر را قبلاً به ناشری واگذار نکرده باشد. قرارداد قبلی را بررسی کنید.
برای فروش ایبوک چه فرمتی بهتر است؟
PDF برای کتابهای آموزشی و دارای قالببندی ثابت بهترین گزینه است، چون در همهٔ دستگاهها یکسان دیده میشود. فونتها را جاسازی کنید و روی موبایل آزمایش بگیرید.
آیا کتاب الکترونیکی هم حق مؤلف دارد؟
بله، کتاب الکترونیکی هم اثر مؤلف است و حقوق او شامل حق انحصاری نشر و پخش میشود. حقوق معنوی طبق مادهٔ ۴ قانون محدود به زمان نیست و به دیگری منتقل نمی‌شود.
چطور بفهمم چه کسی کتابم را پخش کرده است؟
اگر هر خریدار نسخهٔ واترمارکدار با مشخصات خودش داشته باشد، با بررسی فایل پخششده میتوان خریدار منبع را پیدا کرد. بایداکس برای همین کار ساخته شده است.
قیمت کتاب الکترونیکی چقدر باشد؟
قیمت ثابت و عمومی وجود ندارد؛ آن را با ارزش کاربردی کتاب، قیمت نسخهٔ چاپی و توان خرید مخاطب خود بسنجید. یک بار قیمت را آزمایش کنید و نتیجه را مقایسه کنید.
اگر کتابتان آماده است، شروع فروش در بایداکس چند دقیقه بیشتر نمی‌برد: PDF را بارگذاری کنید، قیمت بگذارید و لینک فروش را برای مخاطبانتان بفرستید.